Je hebt Vauban waarschijnlijk al gezien zonder het te weten

Wie een door Vauban ontworpen vesting vanuit de lucht bekijkt, begrijpt meteen waarom zijn werk zo herkenbaar is. Rechte muren maakten plaats voor een systeem van uitstekende bastions, grachten, ravelijnen en andere verdedigingswerken. Daardoor ontstonden geometrische patronen die vaak aan een ster doen denken.

Dat uiterlijk was geen architectonisch kunstje. Alles stond in het teken van verdediging. Bastions werden zo geplaatst dat soldaten vrijwel ieder deel van het terrein rondom de vesting onder vuur konden nemen. Een vijand kon daardoor nauwelijks ongezien tot aan een muur komen. Verschillende verdedigingslinies achter elkaar moesten ervoor zorgen dat het veroveren van een stad veel tijd en manschappen kostte.

Een van de duidelijkste voorbeelden is Neuf-Brisach in de Elzas. Deze vestingstad werd aan het einde van de zeventiende eeuw vrijwel vanaf de tekentafel opgebouwd. Wie tegenwoordig door Neuf-Brisach loopt, ziet vooral straten, huizen en pleinen. Bekijk je dezelfde plaats op een luchtfoto, dan wordt pas goed zichtbaar hoe bijzonder het ontwerp is.

Je hoeft geen speciale rondreis langs militaire bouwwerken te maken om Vauban tegen te komen. Een aantal van zijn vestingen ligt in of vlak bij plaatsen waar jaarlijks veel Nederlandse en Belgische vakantiegangers komen.

In Lille ontwierp Vauban een grote vijfhoekige citadel die bekend kwam te staan als de Reine des Citadelles, de koningin van de citadellen. De bouw begon nadat de stad in de zeventiende eeuw door Frankrijk was veroverd. Een groot deel van het gebied rondom de citadel is tegenwoordig park, waardoor veel bezoekers er rondlopen zonder zich te realiseren welke militaire geschiedenis er achter de wallen schuilgaat.

Ook Belfort draagt duidelijk de handtekening van Vauban. Hij liet er de bestaande verdedigingswerken moderniseren en gaf de omwalling een nieuwe vorm. De vesting werd in latere eeuwen verder aangepast door andere militaire ingenieurs, waardoor je er tegenwoordig verschillende generaties vestingbouw naast elkaar kunt zien.

Een andere bekende bestemming is Besançon. De citadel die boven de stad uittorent behoort tot de bekendere werken die met Vauban verbonden zijn. Verder kom je zijn werk tegen in onder andere Briançon, Arras, Longwy, Mont-Louis, Saint-Martin-de-Ré en Villefranche-de-Conflent.

Twaalf groepen vestingwerken in Frankrijk zijn sinds 2008 gezamenlijk opgenomen op de Werelderfgoedlijst van UNESCO als de Fortifications de Vauban.

De kaart van Europa zag er in de zeventiende eeuw heel anders uit dan tegenwoordig. Dat verklaart waarom je ook buiten het huidige Frankrijk verdedigingswerken tegenkomt waaraan Vauban gewerkt heeft.

Een goed voorbeeld is Luxemburg-Stad. De Fransen namen de strategisch gelegen stad in 1684 in. Vauban kreeg vervolgens de opdracht om de bestaande vesting aanzienlijk te versterken. Hij voegde nieuwe bastions, muren en andere verdedigingswerken toe aan een systeem dat in de eeuwen daarna verder werd uitgebreid. Luxemburg ontwikkelde zich uiteindelijk tot een van de sterkste vestingen van Europa en kreeg de bijnaam ‘Gibraltar van het Noorden’.

Ook in het huidige Duitsland zijn sporen van zijn werk te vinden. Saarlouis werd in opdracht van Lodewijk XIV gesticht als Franse vestingstad. Vauban speelde een belangrijke rol bij het ontwerp van de verdedigingswerken. Bij Breisach am Rhein, net over de huidige Duitse grens bij de Elzas, werkte hij eveneens aan de versterking van de vesting toen het gebied onder Franse controle stond.

Wie regelmatig door Frankrijk, Luxemburg en de Frans-Duitse grensstreek reist, kan daardoor ongemerkt een behoorlijk aantal plekken bezocht hebben waar Vauban zijn sporen heeft achtergelaten.

Het bijzondere aan Vauban is dat hij zich niet alleen bezighield met het verdedigen van steden. Hij was minstens zo invloedrijk in de manier waarop vestingen werden aangevallen.

Een belangrijke ontwikkeling was het systematisch toepassen van zogenaamde parallellen. Bij een belegering werd op veilige afstand een lange loopgraaf gegraven die ongeveer parallel aan de vestingmuren liep. Vanuit deze eerste linie werden zigzaggende loopgraven in de richting van de vesting aangelegd. Dichter bij de stad volgden nieuwe parallelle loopgraven.

Op die manier konden soldaten, genie-eenheden en artillerie steeds verder oprukken terwijl ze grotendeels beschermd bleven tegen het vuur vanuit de vesting. Vauban paste deze methode onder andere toe tijdens het beleg van Maastricht in 1673. Hij was niet de eerste die elementen van deze tactiek gebruikte, maar ontwikkelde er een systematische aanvalsmethode van die daarna op grote schaal werd overgenomen.

Het leverde een opmerkelijke tegenstelling op. De man die wist hoe je een vrijwel onneembare vesting moest bouwen, wist tegelijkertijd als geen ander hoe je zo’n vesting kon innemen.

Vauban liet niet alleen honderden kilometers aan muren, grachten en bastions achter. Zijn ideeën werden bestudeerd door militaire ingenieurs in andere Europese landen en zijn principes bleven tot ver in de negentiende eeuw invloedrijk.

Daarom kom je op allerlei plaatsen ter wereld forten tegen die sterk aan zijn ontwerpen doen denken, terwijl Vauban daar zelf nooit geweest is. Het systeem met bastions, vooruitgeschoven verdedigingswerken en geometrisch opgebouwde verdedigingslinies werd in Europa gekopieerd en vond later zijn weg naar andere werelddelen.

UNESCO noemt die internationale invloed expliciet als een van de redenen waarom zijn Franse vestingwerken Werelderfgoed zijn geworden. Zijn bouwprincipes werden nagevolgd in Europa en Amerika en vormden zelfs inspiratie voor vestingen in het Verre Oosten.

Daardoor kun je op vakantie dus twee soorten ‘Vauban’ tegenkomen: vestingen waar hij daadwerkelijk aan gewerkt heeft en vestingen die gebouwd zijn volgens ideeën die hij verder ontwikkelde.

Misschien ben je ooit door Neuf-Brisach gereden tijdens een vakantie in de Elzas. Misschien heb je de citadel van Besançon bezocht, door Lille gewandeld, de vestingwerken van Luxemburg bekeken of vanaf de citadel van Belfort over de stad uitgekeken. Grote kans dat je daarbij vooral naar een oude vesting keek en de naam Vauban nauwelijks registreerde.

Maar zodra je zijn verhaal kent, ga je anders naar dit soort steden kijken. Let tijdens een volgende reis eens op bastions die als punten uit de stadsmuur steken, brede voormalige grachten en opvallend geometrische verdedigingslinies. Zie je op een plattegrond ineens een ster rond het historische centrum verschijnen, dan is het de moeite waard om te kijken wie de vesting heeft ontworpen.

De kans bestaat dat je opnieuw bij dezelfde naam uitkomt: Vauban.